ضرورت و امكان معقول است نه محسوس بيان مفصل اينكه مفاهيم ضرورت و امكان و امتناع از چه راهى وارد ذهن مىشوند و قوهء مدركه به چه ترتيب و به چه كيفيت به آنها نائل مىشود ، و آيا آن طورى كه برخى از حسيون پنداشته‌اند ورود اين مفاهيم را به ذهن از راه يكى از حواس مىتوان توجيه كرد يا نه ، و همچنين بيان اينكه به چه دليل بايد اين مفاهيم را جزء مفاهيم عامهء فلسفى و معقولات ثانيه شمرد و همچنين بيان اينكه آيا دليلى هست كه همهء اذهان خواه ناخواه واجد اين مفاهيم هستند يا نه ، جزء مطالبى است كه با در نظر گرفتن وضع اين مقاله ما نمىتوانيم به تفصيل وارد آنها بشويم ولى اندك توجهى كافى است كه بفهميم هيچيك از اين مفاهيم سه گانه حسى نيستند و معقولند . بديهى است كه ضرورت و جبر و خلاف ناپذيرى كه بر سراسر موجودات حاكم است يك پديدهء بالخصوصى در عرض ساير پديده‌هاى جهان نيست كه قابل حس و لمس باشد و ما هرگز جبر و ضرورت را نديده يا نشنيده يا بو نكرده‌ايم و در عين حال تصور روشنى از آنها داريم ، پس عقل ما اين حقايق را به طريق ديگر نائل شده . بعلاوه ما در مقالهء 5 به اثبات رسانيديم كه علّيت و معلوليت قابل احساس نيست و همچنين ثابت كرديم كه مفهوم وجود را ذهن از راه احساس نائل نشده ، پس چگونه ممكن است كه ضرورت و جبر را كه از شؤون علّيت و معلوليت است و از لحاظى از شؤون وجود است ما احساس كرده باشيم ؟ ! دانستن اينكه ضرورت و امكان و امتناع معقول است نه محسوس ، از آن جهت براى ما مفيد است كه وقتى اقسام ضرورتها و امكانها را بيان مىكنيم و توضيح مىدهيم كه غير از جبر علّى و معلولى كه ماديين آن را مىشناسند ضرورتها و جبرهاى ديگرى نيز هست ، اگر مورد اعتراض واقع شويم كه ما جز جبر علّى و معلولى را احساس نمىكنيم در پاسخ خواهيم گفت كه ما حتى جبر علّى و معلولى را نيز احساس نمىكنيم و همهء اين ضرورت و جبرها را با نوعى از تحليل عقلى مىيابيم .